Nga ahumahi ma te Putaiao
Me whai kaiputaiao tatou ano he whai ha, he whai wai. He pera ano to ratou mana.
He aha tatou e whiri ai i te marau putaiao me te mahi i roto i te putaiao?
E tupu ana te hiahia ki nga kaiputaiao i Aotearoa. E tupu ana te hiahia ki nga kaiputaiao i tawahi hoki.
Ko tetehi take matua me noho ai te kaiputaiao i konei, ko a ratou rangahau e motuhake ai nga kaipamu o konei ki o te ao.
Ko ta nga kaipamu he whiwhi i te nuinga o nga putea o te motu. Me whai rangahau ki tuturu ai te whanake me te papai o nga hua, a, e kore e tukino i te taiao.
Kei muri i ia kaipamu pai, he kaiputaiao papai.
Ko te aha te painga o te kaiputaiao?
He awhina i te oranga tangata, i te oranga taiao, i te painga o ta tatou noho.
He nui nga mahi i roto i te putaiao.
Kia whiwhi hua ai koe, me kokuhu ki nga marau putaiao. he whanui nga whiringa i roto i nga marau o te ahupungao, o te matu, o te koiora.
Kua tairanga te putaiao i roto i nga mahi whanui o te roia, kairipoata, pakihi, whakahaere, hoko tiri pakihi me te tatari tupono.
Whaia to ngakau. Kaore te tokomaha e wawata kia noho kaitiaki putea. He nui e wawata ana kia mahi tahi me nga kararehe, e puare ana ranei nga korero o te Mangoroa, e kimi rongoa ana ki te tahumaero.
He aha to moemoea?
Nga Pono Matua
Ko te kai te tuara o te tahua o Aotearoa. E 41% o nga mea ka tonoa e Aotearoa he kai. Ka riro te nuinga o nga tahua putea ki nga kaipamu. Ko te Ahu Turuhi - te tuarua o nga ahu mahi nunui - e okioki kaha ana ki te mahi pamu kia ora ai. He mea nui te kaiputaiao ki nga kaipamu, a, kei mua i te ao mo te whakatau kaupapa pamu hou.
Etehi Ahu Mahi Putaiao i AgResearch
Sue McCoard
Whakaarohia ake, he mea hou ka ako, a, mau nga tini motuhake e mahi mai.
I a Sue McCoard i te kura tuatahi i hiahia ia kia noho kaiputaiao. I arohaina e ia i te Kura Tuarua, a, no te tau 2005 ka whiwhi i te tohu a NZBio ko ia te Koiora e Whanake ana o te tau.
E mahi ana a Sue ki te wahanga Metabolism & Microbial Genomics o AgResearch, ko tana he tautu me te whai marama ki etehi ira miraka kau e taea ai te putanga miraka whakahirahira.
"Noku te whiwhi e mahi tahi ana me tetehi tima tiketike ki te kaupapa e whakamahia ana i nga utauta tiketike, i nga rauemi me nga pukenga tiketike e whaia ana e te ao."
E ki ana a Sue ma te mahi hei kaiputaiao i Aotearoa e ahei ai nga kairangahau taiohi ki kakama i roto i te mahi putaiao me te whakatau hoki nga ahuatanga e whiriwhiri ana mo ratou ano.
No nakua nei i whanau tana pepi tuatahi, katahi ka hararei mo etehi marama ka hoki ano ki ana rangahau.
Damien Fleetwood
He ngakau tutu hoki to nga kitenga moroiti.
He mea huri a Damien Fleetwood i roto i nga mahi kia whakatau mana te mahi putaiao. Ka mutu te whiwhi Tohu Paerua i roto i te wetewete koiora, ka whakata i te putaiao ki roto i Hapani ki te whakaako Reo Pakeha.
"I roto i nga tau, i tino hiahia au kia hoki ano ki te rangahau taiwhanga, a, i korero atu ki tetehi o aku pouako whare wananga katahi ka timata taku Tohu Kairangi i Massey.
"Ko te mea o te rangahau putaiao, ahakoa he iti te kitenga he whakahirahira tonu, ka kitea tetehi mea nunui he hikohiko ke atu."
Kei AgResearch a Damien, a, na tana koingo putaiao i riro i a ia te tohu whakahirahira o MacDiarmid mo te kaiputaiao taiohi o te tau. Na te toro o Damien ki te mahi a te harore me te otaota e ‘Paihana Ngatahi' ki te paihana i nga kararehe tumu i eke ai a Demien ki te taumata tuatahi o te wahanga Awhina i te Taiao.
Tamsin Pointon
Ka kite Kura Takuta, Tena koe Putaiao
I a Tamsin Pointon i te Kura Tuarua i Poneke i pai ia ki nga toi, engari ko tana ngakau ko te putaiao. I pai ki te wero o te matau ki nga whakaaro hou e puea ai ma te whakamatau mohiohio.
Tuatahi na tana aroha ki te putaiao i ahu a Tamsin ki te mahi Takuta, engari, i tana tau tuatahi i Te Whare Wananga o Otago i akona ki tetehi pepa ira tangata, katahi ka huri ke tana ahunga mahi.
"Na taku tino pai ki taua pepa i tahuri au mai i te Takuta ki te Tohu Iranga. I rangahau au nga Ika Huka mo taku Tohu Paerua, a, mo taku Tohu Kairangi e mahi ana au ma AgResearch me te rangahau i te hangai o tetehi matu panga koiora.
E taea e te mahi ira te hangai ki nga mea katoa, a tona wa e hiahia ana au ki te mahi kia puru te tahumaero tangata. Mea rawa ake e hoki ana ano ki nga mahi takuta."
Kua takatu enei tangata
Mairi Stewart
He mea whakaora kararehe taku rangahau!
Ko te koingo o Mairi Stewart ki nga kararehe i riro i a ia he mahi i roto i te wahanga rangahau oranga kararehe ma AgResearch.
E whakaoti ana a Mairi i tana Tohu Kairangi i Massey me AgResearch e ara ake ai he matau pa-kore ki te ine i te ahotea i roto i nga kararehe pamu. Ma te kamera hopu mahanatanga e tuhia ai te wera o te kararehe....me e nui ana te wera, e nui ana te ahotea.
"I AgResearch ka mahi rangahau e kokiri ai ki taku Tohu Kairangi, a, i te roanga ko te wawata ma aku rangahau e whanake ai te oranga kararehe pamu...koinei e akiaki ana i a au.
Ko aku mahi pai ko te pahikara maunga, te hiki Maitai, te omaoma me te haerere".
Ko te mea matua hei mahi mau i o tau 9 - 13 ko te whahatau i te mahi koingo ki a koe, a, mahia ake.
Todd White
Tuturu he mahinga na te ao whanui.
Na te tupu tuawhenua i whangai i te hiahia o Ted White ki te ahuwhenua me te taiao, i tenei ka whai i te Tohu Ahuwhenua i tana mutu i te kura. Katahi ka whai i te Tohu Kairangi e kiia ana ia, ko te ‘kuaha ki te mahi putaiao'. E mahi ana a Ted ma AgResearch inaianei, ko tana he tuhono i te rorohiko me te mahi-a-waho kia marama ai ki nga panga putea me nga panga taiao ki te ahuwhenua o te whira.
Na te putaiao i ako, i kimi, i kitea, a, kua whakawatea hoki te aheinga haerere, i riro atu ia ki Iowa i Amerika kia rangahau kairangirangi mo te kotahi tau.
"Tuturu he mahi na te ao whanui e tukua te aheinga ki te mahi i nga ahuatanga katoa o te ao. He rongo pai to Aotearoa mo te putaiao, a, e watea ana etehi tunga rangahau kairangirangi ki te nuinga o nga kaiwhiwhi Tohu Kairangi."
Wendy Imlach
He pai te haere ki te mahi.
E koingo ana a Wendy Imlach, kaiwhiwhi tohu, ki te putaiao na te mea he hakoa.
"Ko tau he korikori i te taiwhanga me te whakamatau i te ra katoa, ano nei ehara i te mahi," ki tana.
"He rereke ia ra, kitea ai e koe he mea hou he whakahikohiko rawa atu."
E mahi tahi ana a Wendy ma AgResearch me Te Whare Wananga o Otago kia marama ake ai e pa ana ki nga korara hipi. I nakua nei i riro i a ia te taumata Marama ki a Papatuanuku i te whakataetae putaiao taiohi o te tau o MacDiarmid mo etehi o ana kitenga hou.
"Katahi te hikohiko o te mahinga nei mai i te timatanga. Ara noa atu nga mea hou hei kite, hirahira ana au i te nui kua kitea, hikohiko ana hoki i te nui kaore ano kia kite noa."
Koingo nui a Wendy ki te panui mo te putaiao, me tona koa ano e taea te tahuri hei mahi mana.
Kei whea nga mahi?
Etehi wahi e taea e te Kaiputaiao te mahi
Whare Rangahau a te Karauna
AgResearch
Rangahau Mara me te Kai
ESR ( Nga Rangahau Putaiao me te Taiao)
Nga Putaiao Papawhenua me te Iramatu
HortResearch
Rangahau Ahumahi
Rangahau Tiaki Whenua
NIWA (Te Kuhunga Rangahau Wai me te Atea a motu)
Scion (Kuhunga Rangahau Ngahere)
Nga Whare Wananga
Te Mahi Motuhake
Fonterra, nga hua miraka
Carter Holt Harvey, nga hua rakau
EDS, hangarau rorohiko
AgVax, hangarau omataora
Beca, hanganga
Calvert, waihanga kirihou
Compac, mihini wahi hua whenua, hua rakau
Genesis, hangarau omataora tiketike
Hansells, waihanga kai
High Modulus, utauta moana
Holcium Cement, nga raima maro
Hubbards, hangarau kai
iTouch, hanganga waia me te hangarau
Te utu
- Rangahau Okawekawe
$50,000 - $100,000
- Kaitiro Toka Atea
$35,000 - $100,000
- Kaiputaiao-a-nuku
$30,000 - $100,000
- Kaimatai Omataora Mokitokito
$30,000 - $70,000
- Putaiao
$30,000 - $80,000
- Putaiao Ahuwhenua/Putaiao Ahumara
$40,000 - $100,000
- Kaihangarau-a-rata
Ki te $120,000
- Kaimatu omataora
$30,000 - $80,000
- Kaiputaiao Taiwhanga-a-rata
$40,000 - $75,000
- Kaihuaota
$40,000 - $80,000
- Kaimatu Ahumahi
$50,000 - $100,000
- Kaitiromataora
$30,000 - $70,000
- Kaiahupungao
$40,000 - $80,000
- Kaitiro Mataora Moana
$35,000 - $100,000
A matou mihi ki a www.kiwicareers.govt.nz mo nga tatau nei e hangai nei ki te Tari Tatau mai i te 2001. Ka hangai nga utu tika ki nga tohu, ki nga pukenga me te kaiutu. Kaore e taea e koe te kimi i nga utu mo to mahi papai? He nui noa atu kai www.kiwicareers.govt.nz!
Whaia haerehia enei kia marama ake ai ki nga mahi putaiao:
- www.biotechlearn.org.nz
He pai mo nga korerorero i roto i te hangarau mataora.
- www.futureintech.org.nz
He tau ke te hangarau. Ki te kore koe e pono tirohia to iPod (mehe ehara terai te hangarau, kaore he hangarau!)
- www.kiwicareers.govt.nz
He turanga marama me nga whakamaramatanga mahi i Aotearoa, ahumahi, whakangungu, he hononga ki etehi atu turanga hoki.
- www.agresearch.co.nz
I konei etehi putaiao huhua, koakoa hoki e ara ake ana puta noa i Aotearoa!
- www.auckland.ac.nz
He maranatanga pai mo te mahi putaiao me ona hononga tini.
- www.morst.govt.nz
Te Manatu Putaiao me te Hangarau. He tauranga ipurangi pai ki te kimi marama mo nga ahuatanga putaiao e utua ana e te Kawanatanga.
He ao aheinga kei waho ra mo te putaiao.
E pa ana ki a AgResearch
Ko ta matou mahi he mau i a Aotearoa hei whakaputanga matua mo nga putanga whira i te ao. He mea matua tenei kia mau te haumaru, te ora me te taiao i te mahi pamu. Ko te wahanga whira te tuara o te tahua putea, a, ko tona oranga te oranga o te momo noho o nga tangata ki tenei whenua.
Ko AgResearch tetehi kuhunga kei nga tihi putaiao i Aotearoa. He rima orau o nga kaiputaiao o Aotearoa kei konei. He nui ratou kei te tihi o a ratou mahi, a, e tuhonohono ana ki nga kuhunga whakahirahira neke atu i te 30 puta i te ao. Ka takihaere nga kaiputaiao nei ki tawahi kia mahi rangahau, ki ohu whakaaro, kia whakaatu i nga topuranga tangata hoki.
He hono tata a AgResearch ki a CSIRO (Te Kuhunga Rangahau Putaiao Ahumahi i raro i a Ingarangi) i Ahitereiria. Na te hononga nei, ka tukuna mai e CSIRO i Ahitereiria nga waihanga katunu panuitanga me nga hanganga toi e kitea nei i enei wharangi. He tauira ake ano o te mahitahitanga-a-whenua i roto i nga kuhunga Putaiao.
Kei a matou:
- E 1300 nga kaimahi (954 te hunga mahi i te ra katoa)
- E rima nga whare rangahau: Ko Ruakura i Kirikiriroa, Ko Grasslands i Te Papa-i-oea, Ko Wallaceville i Te Awakairangi, Ko Lincoln i Otautahi, Ko Invermay i Otepoti.
- He tini nei nga pamu rangahau ngatahi puta i Aotearoa.